کود دهی کشت دوم برنج؛ راهکار مهم برای برداشت محصول بیشتر

کشت دوم برنج به کاشت مجدد برنج پس از برداشت محصول اول گفته می شود که معمولاً در مناطق شمالی کشور و برخی نواحی مستعد انجام می گیرد. اگر در منطقه ای برنج کاشته اید که امکان کشت مجدد وجود دارد، برای برداشت محصول باکیفیت در کشت دوم، باید گیاهان را به خوبی تغذیه کنید. در این مطلب برنامه کود دهی برای کشت دوم برنج ارائه می دهیم.

کشت دوم برنج چیست؟

کشت دوم برنج به معنای کاشت مجدد برنج در زمین هایی است که به تازگی از آن برنج برداشت شده است. در این فرایند کشاورز در بهار و تابستان زمین را زیر کشت برنج برده و حدودا در مرداد ماه برداشت انجام می دهد. بلافاصله بعد از برداشت محصول، همان زمین را دوباره آماده کشت مجدد می کند. برنج کشت دوم در آبان ماه برداشت می شود. انتخاب دقیق ترین زمان برای کاشت دوم، به عواملی مثل نوع بذر، شرایط خاک، بارندگی و… بستگی دارد.

به طور کلی کشت دوم در مناطقی انجام می شود که هوای گرم و معتدل دارد. همچنین آب مناسب و بارندگی در منطقه وجود دارد. در مناطقی که از لحاظ آب و هوایی شرایط کشت مجدد را دارند، این کار باعث افزایش تولید و بهینه سازی استفاده از منابع می شود. در سال های اخیر، با افزایش تقاضا برای برنج در بازارهای داخلی و جهانی، کشاورزان به دنبال کشت دوم برنج به عنوان راهی برای افزایش تولید و درآمد خود هستند.

چرا داشتن برنامه کوددهی در کشت دوم اهمیت دارد؟

کشت دوم برنج برخلاف کشت اول، در خاکی کاشته می شود که بخشی از عناصر غذایی آن مصرف شده یا بر اثر آبیاری و بارندگی شسته شده اند. همچنین دمای هوا، طول روز و سرعت رشد گیاه در این کشت متفاوت است و گیاه زمان کمتری برای جبران کمبودهای تغذیه ای دارد. به همین دلیل، نیاز غذایی برنج در کشت دوم حساس تر بوده و کمبود عناصر غذایی بسیار سریع تر خود را نشان می دهد.

از طرفی، دوره رشد کوتاه تر در کشت دوم باعث می شود هرگونه تأخیر یا عدم تعادل در تغذیه، مستقیماً روی پنجه زنی، خوشه دهی و پر شدن دانه ها تأثیر منفی بگذارد. در چنین شرایطی، کوددهی بدون برنامه نه تنها کارایی لازم را ندارد، بلکه می تواند باعث هدررفت کود، افزایش هزینه ها و کاهش عملکرد نهایی شود. داشتن یک برنامه کوددهی دقیق و مرحله ای کمک می کند عناصر غذایی در زمان مناسب و متناسب با نیاز واقعی گیاه در اختیار آن قرار گیرد.

مزایای داشتن برنامه کوددهی در کشت دوم برنج

پس از برداشت کشت اول، خاک اغلب با مشکلاتی مانند کاهش نیتروژن قابل جذب، افت ماده آلی، فشردگی خاک و
آبشویی عناصر غذایی مواجه می شود. این شرایط باعث می شود بدون برنامه کوددهی دقیق، عملکرد کشت دوم به شدت کاهش یابد. داشتن برنامه کوددهی اصولی در کشت دوم، مزایای متعددی به همراه دارد که مهم ترین آن ها عبارت اند از:

• تسریع استقرار نشا
• افزایش پنجه زنی برنج و یکنواختی رشد بوته ها
• جبران سریع کمبود عناصر غذایی ناشی از کشت اول و آبشویی خاک
• بهبود خوشه دهی و پر شدن دانه ها در مدت زمان کوتاه رشد
• افزایش وزن دانه
• کاهش مصرف بی رویه کود و جلوگیری از هدررفت نیتروژن
• افزایش عملکرد نهایی در واحد سطح و اقتصادی تر شدن کشت دوم
• افزایش مقاومت گیاه به تنش های دمایی و رطوبتی اواخر فصل

در مجموع، برنامه کوددهی در کشت دوم برنج نه تنها یک توصیه فنی، بلکه یک ضرورت مدیریتی است که نقش مستقیمی در موفقیت یا شکست این کشت ایفا می کند.

کود مناسب برای کشت دوم برنج

کشت دوم برنج به دلیل کاهش ذخایر غذایی خاک پس از برداشت کشت اول، نیازمند تغذیه ای دقیق و برنامه ریزی شده است. کوددهی اصولی در این مرحله نه تنها باعث افزایش عملکرد می شود، بلکه کیفیت دانه و یکنواختی رشد دانه ها را به همراه دارد. برای کشت دوم برنج، استفاده متعادل از گروه های مختلف کود ضروری است. مهم ترین کودهایی که برنج در کشت دوم به آن ها نیاز دارد عبارتند از:

• کود نیتروژنی: نیتروژن مهم ترین عنصر غذایی در برنج کشت دوم محسوب می شود و نقش اصلی را در رشد رویشی، پنجه زنی و تشکیل خوشه ایفا می کند. از آنجا که بخش قابل توجهی از نیتروژن خاک در کشت اول مصرف یا بر اثر آبشویی از دست می رود، خاک معمولاً با کمبود ازت مواجه می شود. با این حال نباید در مصرف این کود زیاده روی شود. از عوارض مصرف بیش از حد نیتروژن می توان به رشد رویشی بیش ازحد، خوابیدگی بوته ها، تأخیر در رسیدگی و کاهش کیفیت دانه اشاره کرد. بنابراین نیتروژن باید به صورت تقسیطی، متناسب با مراحل رشد و شرایط اقلیمی مصرف شود.
• کود فسفره: فسفر برای توسعه ریشه، افزایش استقرار نشا، بهبود پنجه زنی و تسریع رشد اولیه گیاه ضروری است. در کشت دوم، کمبود فسفر می تواند باعث ضعف بوته، کاهش جذب سایر عناصر غذایی و افت عملکرد شود. مصرف فسفر در ابتدای کشت نقش کلیدی در شکل گیری پایه های قوی گیاه دارد.
• کود پتاسیم: پتاسیم نقش مهمی در افزایش مقاومت گیاه به تنش های گرمایی، بهبود انتقال مواد فتوسنتزی و افزایش وزن و کیفیت دانه دارد. در برنج کشت دوم که گیاه معمولاً با تنش های محیطی بیشتری روبه روست، تأمین پتاسیم کافی می تواند از کاهش عملکرد جلوگیری کند.
• کود گوگردی: گوگرد یکی از عناصری است که کمتر به آن توجه می شود اما در پرورش برنج ضروری است. استفاده از کودهای گوگردی مانند کود سولفات آمونیوم بارنو باعث بهبود جذب نیتروژن، افزایش سنتز پروتئین و اصلاح و تقویت خاک های قلیایی می شود. در بسیاری از خاک های شمال کشور، کمبود گوگرد یکی از عوامل محدودکننده عملکرد در کشت دوم برنج است.
• ریزمغذی ها: ریزمغذی هایی مانند روی، آهن و منگنز نقش حیاتی در فتوسنتز، فعالیت آنزیم ها و سلامت عمومی گیاه دارند. کمبود این عناصر می تواند باعث زردی برگ ها، کاهش رشد و افت شدید عملکرد شود. مصرف هدفمند ریزمغذی ها در مراحل حساس رشد، تأثیر مثبتی بر عملکرد کشت دوم دارد.

زمان بندی کوددهی در کشت دوم

زمان بندی کوددهی در برنج کشت دوم از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بهترین زمان ها عبارتند از:

مرحله رشد برنج	نوع کود پیشنهادی	هدف مصرف
قبل از نشاکاری یا کاشت مجدد	فسفره + بخشی از پتاسیم	تقویت ریشه و استقرار بهتر نشا
7–10 روز بعد از نشاکاری	نیتروژن (مرحله اول)	تحریک رشد اولیه و پنجه زنی
پنجه زنی فعال	نیتروژن (مرحله دوم) + پتاسیم	افزایش تعداد پنجه و مقاومت به تنش
ابتدای تشکیل خوشه	نیتروژن (مرحله سوم) + ریزمغذی ها	بهبود تشکیل خوشه و افزایش عملکرد
قبل از خوشه دهی (در صورت نیاز)	محلول پاشی ریزمغذی ها (روی، آهن، منگنز)	جلوگیری از کمبودهای تغذیه ای و افت کیفیت
در طول فصل (در صورت کمبود)	کودهای گوگردی	بهبود جذب نیتروژن و کیفیت دانه

توجه: مقادیر دقیق باید بر اساس آزمون خاک، رقم برنج و شرایط منطقه تنظیم شوند.

نکات نهایی برای بهره برداری حداکثری در کشت دوم

موفقیت در کشت دوم برنج بیش از هر چیز به مدیریت دقیق تغذیه گیاه وابسته است. در اکثر مواقعی که کشاورزان از کشت دوم به بهره وری کافی نمی رسند، مشکل در شرایط اقلیمی نیست؛ بلکه تصمیم گیری نادرست درباره کوددهی، عامل کاهش عملکرد است.

از مهم ترین اشتباهات رایج می توان به مصرف یک باره کود نیتروژنه اشاره کرد؛ مصرف یک جا و یک باره کود نیتروژنه باعث رشد رویشی بیش ازحد، خوابیدگی بوته و کاهش کیفیت دانه می شود.

بی توجهی به آزمایش خاک یکی دیگر از خطاهای جدی است که باعث مصرف بی هدف کود و هدررفت سرمایه می شود. بسیاری از کشاورزان، آزمون خاک را کاری اضافه می دانند؛ در صورتی که همین کار تا حد زیادی به بهره وری مزارع کمک می کند؛ چرا که آزمایش خاک نشان می دهد خاک چه ویژگی هایی دارد و نیازمند چه اصلاحاتی است.

حذف یا کم توجهی به پتاسیم و ریزمغذی ها و همچنین کوددهی دیرهنگام (زمانی که گیاه دیگر توان جذب مؤثر عناصر را ندارد)، از دیگر عواملی هستند که عملکرد کشت دوم را به شدت کاهش می دهند و هزینه ها را افزایش می دهند.
برای دستیابی به بیشترین بهره وری در کشت دوم برنج، لازم است چند اصل کلیدی به طور هم زمان رعایت شود:

• انجام آزمون خاک پیش از شروع کشت، پایه ای ترین اقدام برای تدوین یک برنامه تغذیه دقیق است.
• کوددهی باید به صورت مرحله ای و هدفمند انجام شود تا عناصر غذایی دقیقاً در زمان نیاز در اختیار گیاه قرار بگیرند.
• حفظ تعادل در مصرف کود کشت دوم برنج (در عناصری مثل نیتروژن، فسفر، پتاسیم و ریزمغذی ها) اهمیت زیادی دارد. تمرکز بیش از حد روی یک عنصر می تواند باعث بروز کمبودهای ثانویه شود.

در کشت دوم باید محدودیت زمانی رشد و شرایط اقلیمی مانند دما و رطوبت را در برنامه کوددهی لحاظ کنید.
در نهایت، می توان گفت کوددهی اصولی، هوشمندانه و متناسب با شرایط خاک و اقلیم، مهم ترین عامل در تبدیل برنج کشت دوم به یک کشت اقتصادی، پایدار و پربازده است. توجه به این نکات، ریسک تولید را کاهش داده و سودآوری این کشت را به طور قابل توجهی افزایش می دهد.