راهنمای جامع کاشت، نگهداری و کوددهی به گیاه شلغم
شلغم یکی از سبزی های ریشه ای پرمصرف است که در بسیاری از مناطق کشور کاشته می شود. این گیاه به دلیل رشد سریع، سازگاری بالا و ارزش غذایی مطلوب، گزینه ای مناسب برای کشت در باغچه های خانگی و مزارع تجاری محسوب می شود.
در این مطلب نکات کاشت شلغم، شرایط نگهداری، آبیاری اصولی و بهترین برنامه کوددهی شلغم را توضیح می دهیم. با ما همراه باشید.
بررسی ویژگی های گیاه شلغم
شلغم (Turnip) یکی از سبزیجات ریشه ای، مغذی و پرطرفدار است که از خانواده کلم سانان محسوب می شود. از نظر ارزش غذایی، نه تنها ریشه این گیاه قابل مصرف است، بلکه برگ های آن نیز سرشار از ویتامین ها و مواد معدنی ارزشمند هستند.
ویژگی های مهم گیاه شلغم عبارتند از:
- ارزش غذایی بالا
- رشد سریع (40 تا 60 روز بسته به رقم)
- مقاومت نسبت به سرما (شلغم جزو گیاهان مقاوم به سرما می باشد و برای کشت پاییزه مناسب است. این گیاه را نباید در هوای گرم و شرجی بکارید؛ زیرا در این آب و هوا محصول چوبی شده و طعم تند و نامطبوعی می گیرد.)
- قابلیت کشت در باغچه، مزرعه و حتی گلدان عمیق
- موجود در گونه های مختلف (از جمله آلامو، Hakurei، Just Right، شلغم سفید و بنفش و…)
شرایط لازم برای پرورش و کاشت شلغم
- آب و هوای مناسب: هوای خنک و ملایم بهترین شرایط رشد را برای تشکیل ریشه درشت و خوش طعم فراهم می کند. گرمای زیاد باعث سفت و تند شدن طعم شلغم می شود. دمای مناسب جوانه زنی بذر شلغم، بین 15 تا 25 درجه سانتی گراد است. در مناطق سردسیر، شلغم را اواخر زمستان یا اوایل پاییز کشت می کنند. هدف این کشت، برداشت محصول قبل از شروع گرمای تابستان است. در مناطق معتدل و گرم تر، کاشت شلغم در تابستان انجام می شود تا برداشت این محصول، در پاییز یا زمستان صورت بگیرد. رشد شلغم در هوای خنک پاییز، باعث خوش طعم تر شدن غده می شود.
- خاک مناسب شلغم: برای کاشت شلغم نیاز به خاکی سبک تا متوسط دارید. خاک های سنگین و فشرده باعث بدشکل شدن ریشه می شوند. خاک باید زهکشی مناسب داشته و غنی از مواد آلی باشد. pH مناسب برای کاشت شلغم، 6 الی 6.5 است.
- نور: گیاه شلغم برای رشد ایده آل، در روز حداقل به 6 الی 8 ساعت نور مستقیم خورشید نیاز دارد. سایه جزئی بعد از ظهر (مخصوصا در مناطق گرم)، باعث رشد بهتر ریشه و برگ ها می شود.
مراحل کاشت شلغم
- آماده سازی زمین کشاورزی: برای برداشت محصول بهتر، باید بافت خاک به گونه ای باشد که گیاه شلغم در آن به خوبی رشد کند. شلغم در خاک لومی و غیر سفت رشد می کند. خاک های سنگین و رسی باعث بدشکلی و انشعاب ریشه می شوند. اگر خاک سفت است، باید اصلاح بافت خاک صورت بگیرد. برای نرم تر کردن بافت خاک می توان از کود دامی استفاده کرد. خاک را تا عمق 25-30 سانتی متر شخم بزنید. بقایای گیاهی و سنگ ها را خارج کنید. اگر pH خاک مناسب نیست، با روش های اصلاح pH خاک، قلیایی بودن یا اسیدی بودن خاک را کنترل کنید.
- ایجاد ردیف های کاشت: ردیف های کشت را با فاصله 30 تا 40 سانتی متری از هم ایجاد کنید.
- کاشت بذر: بذرهای شلغم باید در فاصله 1 تا 2 سانتی متری از سطح خاک کاشته شوند. اگر تراکم بذر زیاد باشد، ریشه ها برای رشد با هم رقابت کرده و کوچک می مانند. پس از قرار دادن بذرها، روی آن ها را با خاک نرم بپوشانید.
- آبیاری: پس از کاشت، آبیاری سبک انجام دهید تا خاک مرطوب بماند. شلغم گیاهی است که به رطوبت یکنواخت بسیار حساس است. نوسان رطوبت خاک، مستقیماً روی کیفیت و ظاهر ریشه تأثیر می گذارد. آبیاری نامنظم باعث ترک خوردن ریشه می شود. همچنین کم آبی باعث تند شدن شلغم و چوبی و سفت شدن ریشه می شود. بهترین روش آبیاری شلغم، آبیاری قطره ای است. آبیاری قطره ای نه تنها جلوی اسراف آب را می گیرد، بلکه با رساندن مستقیم آب به ریشه، باعث رشد بهتر آن می شود. از آبیاری غرقابی یا بارشی که باعث خیس شدن برگ ها و ایجاد بیماری های قارچی می شود، پرهیز کنید.
- تنک کردن (حذف بوته های اضافی): بعد از رشد برگ ها و چند برگی شدن شلغم، بوته های نزدیک به هم را تنک کنید. این کار باعث حذف بوته های ضعیف شده و به رشد بهتر بوته های دیگر کمک می کند.
- وجین علف های هرز: علف های هرز، با گیاهان مفید بر سر آب و مواد مغذی رقابت می کنند. این باعث می شود که مواد غذایی و آب جذب علف ها شده و از دسترس گیاه شلغم خارج شود. برای جلوگیری از این مشکل، در طول فصل رشد به طور مرتب باید علف های هرز را حذف کنید.
- کنترل آفات و بیماری های شلغم: تمام محصولات کشاورزی از جمله شغلم، در معرض انواع آفات و بیماری ها هستند. از جمله آفات رایج شلغم می توان به شته و مگس شلغم اشاره کرد. رایج ترین بیماری های گیاه شلغم نیز، سفیدک و پوسیدگی ریشه هستند. برای رشد مطلوب و جلوگیری از آفات و بیماری ها، رعایت تناوب کشت ضروری است. در صورتی که یک سال در زمینی شلغم کاشتید، تا سه سال آینده در همین زمین شلغم یا محصول دیگری از خانواده کلم را نکارید. علف های هرز رقبای شدیدی برای شلغم هستند و مواد غذایی و آب را از آن می دزدند. در مراحل اولیه رشد، علف های هرز را به صورت دستی و با احتیاط حذف کنید تا به ریشه های سطحی شلغم آسیب نرسد. پاشیدن لایه نازکی از کاه یا کلش دور بوته ها، مانع رشد علف های هرز و حفظ رطوبت خاک می شود. برای جلوگیری از بیماری ها افزایش تهویه بین بوته ها، پرهیز از آبیاری روی برگ ها و استفاده از قارچ کش های سیستمیک در صورت نیاز توصیه می شود.
- سله شکنی: در صورت ایجاد سله سطحی، خاک را به آرامی نرم کنید.
برنامه کوددهی به شلغم
گیاهان در هر مرحله از رشد، با توجه به نیاز رشدی شان در آن مرحله، به مواد غذایی خاصی نیاز دارند. یعنی مواد غذایی که در مرحله برگ دهی نیاز است، با مواد غذایی مرحله میوه دهی متفاوت است. طبق این گفته، شما باید در هر مرحله از رشد، کودهای خاصی را به مزرعه اعمال کنید.
کوددهی قبل از کاشت شلغم:
قبل از کاشت بذر، باید زمین را برای کشت آماده کنید. کودهای لازم در این مرحله، کودهای آلی همراه با کود فسفر هستند. استفاده از فسفر برای تقویت ریشه زایی اولیه توصیه می شود. همچنین در این مرحله از کود گوگرد هم می توان استفاده کرد. کودهای ارگانیک دامی و گیاهی، باید 20-30 روز قبل از کاشت به خاک اضافه شوند. گوگرد در صورتی استفاده می شود که خاک بیش از حد قلیایی باشد.
کود گوگرد کاهش دهنده قلیائیت خاک است و در زمین های کشاورزی ایران که اغلب قلیایی هستند کاربرد دارد. از جمله کودهای حاوی گوگرد می توان به سولفات آمونیوم اشاره کرد.
بعد از رویش (2 تا 3 هفته پس از کشت):
حدودا سه هفته بعد از کاشت، شاهد رشد برگی شلغم هستیم. در این مرحله استفاده از کود نیتروژن و فسفر برای حمایت از رشد برگی و ریشه ای ضروری است. علاوه بر این، کنترل علف های هرز برای کاهش رقابت برای مواد مغذی و آب اهمیت دارد. دقت داشته باشید که مصرف کود ازته به صورت معتدل و در حد نیاز انجام شود. زیرا مصرف بی رویه و بیش از حد این کود، باعث رشد برگی بیش از حد و کوچک ماندن ریشه می شود.
همچنین در این مرحله می توانید محلول پاشی ریزمغذی هایی همچون آهن و بور را هم انجام دهید. ریزمغذی ها به بهبود سبزینگی و افزایش مقاومت گیاه در برابر بیماری ها کمک می کنند.
اواسط رشد:
حدودا 40 روز بعد از کشت، ریشه شلغم شروع به ضخیم شدن می کند. در این مرحله کود پتاسه به افزایش سایز، وزن و همچنین خوش طعم شدن شلغم کمک می کند. مصرف ریزمغذی های بور و منگنز نیز در مرحله رشد ریشه توصیه می شود. نکته: در دوران رشد ریشه، مصرف کودهای ازته را متوقف کنید.
در مرحله رشد گل می توانید از کودهای کلسیم و فسفر استفاده کنید تا آفات کنترل شوند و ریشه بهترین رشد را داشته باشد. این کوددهی را تا مراحل تکمیل رشد ریشه تکرار کنید.
نکته مهم کوددهی به شلغم:
همانطور که کود ندادن به گیاهان جلوی رشد آن ها را می گیرد، کوددهی بیش از حد نیز می تواند به گیاه آسیب بزند. برای این منظور باید بدانیم که خاک چه موادی را کم دارد تا همان مواد را با دوز مناسب اعمال کنیم. بهترین کار این است که کشاورزان سالی یک بار قبل از کاشت محصول، نمونه برداری از خاک انجام داده و آن را به آزمایشگاه ببرند تا درصد مواد غذایی، pH خاک، بافت خاک و… بررسی شود. به این ترتیب می توان هم pH را به سطح ایده آل رساند و هم اینکه برنامه کوددهی به شلغم را دقیق تر تنظیم کرد.
زمان و نحوه برداشت شلغم
زمان برداشت شلغم، به رقم کاشته شده بستگی دارد. اما به طور کلی گونه های زودرس 40-50 روز بعد از کاشت برداشت می شوند و زمان برداشت گونه های دیررس، 60-70 روز بعد از کاشت است. بهترین زمان برداشت وقتی است که قطر ریشه ها بین 5 الی 10 سانتی متر باشد.
هرچقدر شلغم را دیرتر برداشت کنید، ریشه سفت تر و چوبی تر می شود. برای بررسی زمان برداشت، محصول را مورد بررسی قرار دهید. با فشار آرام انگشت به قسمت بالای ریشه (نزدیک خاک)، باید احساس کنید که ریشه سفت و پرآب است، نه چوبی و سفت.
قبل از برداشت، آبیاری را متوقف کنید تا خاک خشک شود. این باعث می شود که محصولاتی تمیز و عاری از گل برداشت کنید. برای بیرون کشیدن ریشه، از انبر یا بیلچه استفاده کنید و مراقب باشید تا به ریشه ضربه وارد نشود. برگ ها را حدود 2 سانتی متر بالای ریشه ببرید (نگذارید برگ ها به ریشه بچسبند، زیرا رطوبت برگ باعث پوسیدگی ریشه می شود).
شلغم یکی از سبزیجاتی است که ماندگاری نسبتاً خوبی دارد، به شرطی که درست نگهداری شود. دمای مناسب برای نگهداری، بین 0 تا 4 درجه سانتی گراد است. رطوبت نسبی 90-95 درصد ایده آل است. شلغم ها را در کیسه های سوراخ دار پلاستیکی یا جعبه های چوبی پوشیده با ماسه خشک یا خاک اره قرار دهید. آن ها را در سردخانه یا جای خنک و تاریک نگهداری کنید. در شرایط ایده آل، شلغم می تواند تا 3-4 ماه نگهداری شود.
