چگونه از خسارت سرمازدگی دیررس بهاره به باغ جلوگیری کنیم؟

سرمازدگی دیررس بهاره، یکی از معضلات کشاورزان و باغداران است. با شروع جوانه زنی درختان و گرم تر شدن هوا در اواخر زمستان، باغداران تصور می کنند که سرما به پایان رسیده است. اما متاسفانه خیلی از اوقات این چنین نیست و بروز سرمای شدید یا بارش برف در این زمان، باعث از بین رفتن جوانه، شکوفه ها و میوه های کوچک می شود.

دمایی که شاید در زمستان برای درختان خطرناک نباشد، اما همین دما در فصل رشد، می‌تواند بخش بزرگی از محصول را از بین ببرد. به همین دلیل، مدیریت سرمازدگی دیررس بهاره، تفاوت زیادی با مقابله با سرماهای زمستانی دارد و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تری است. در این مطلب به طور اختصاصی روش‌های عملی و جدید برای کاهش خسارت سرمازدگی دیررس بهاره در باغ‌ها را بررسی می کنیم.

سرمازدگی دیررس بهاره چیست؟

سرمازدگی در درختان در فصول مختلفی اتفاق می افتد. اگر مقاله جامع ما با عنوان “چطور از سرمازدگی درختان میوه جلوگیری کنیم؟” را خوانده باشید، با اصول کلی محافظت از درختان آشنا هستید. اما در این مطلب، قصد داریم به طور اختصاصی روی “سرمازدگی دیررس بهاره” تمرکز کنیم؛ پدیده‌ای که شکوفه‌های حساس را هدف می‌گیرد و نیازمند مدیریت اضطراری و دقیق است.

یکی از حساس ترین دوره ها که سرمازدگی در آن مرحله خسارات زیادی ایجاد می کند، سرمازدگی بهاره است. برخلاف سرمای زمستانه که معمولاً درختان در حالت خواب کامل هستند و مقاومت بالایی دارند، در اوایل بهار، شکوفه‌ها و میوه‌های جوان‌تر (تخمک‌ها) بسیار حساسند و حتی یک شب یخبندان کوتاه می‌تواند محصول سال را کاملاً نابود کند.

سرمازدگی دیررس بهاره زمانی رخ می‌دهد که پس از آغاز رشد بهاره درختان، دمای هوا به زیر حد تحمل جوانه‌ها، شکوفه‌ها یا میوه‌های تازه تشکیل شده برسد. در این مرحله، بافت‌های گیاهی سرشار از آب هستند و مقاومت بسیار کمتری نسبت به سرما دارند. به همین دلیل افت دما حتی تا صفر درجه، می‌تواند باعث نابودی شکوفه‌ها شود.
این مشکل بیشتر در درختان زیر مشاهده می‌شود:

• زردآلو
• هلو
• شلیل
• بادام
• گیلاس
• آلو
• گلابی
• سیب
• و سایر درختان هسته دار

سرمازدگی بهاره چه علائمی دارد؟

وقتی دمای هوا به صفر نزدیک می شود، آب موجود در سلول های شکوفه یخ می زند و کریستال های یخ دیواره سلولی را پاره می کنند. در نتیجه شاهد این علائم هستیم:

• تغییر رنگ برگ ها: گاهی اوقات درختانی که دچار یخ زدگی زودرس شده اند، برگ های خود را از دست می دهند و ظاهرشان مشابه درختی در بهار نیست. یا اینکه ممکن است برگ ها نریزیند اما شادابی و تازگی خود را از دست بدهند و حالتی تیره و پژمرده به خود بگیرند.

• علائم یخ زدگی جوانه ها: بلافاصله بعد از سرما یا بارش، اگر به جوانه یا شکوفه ها دقت کنید لایه ای از یخ بر روی آن ها مشاهده می کنید.
• سیاه شدن مرکز شکوفه: گلبرگ ها ممکن است سالم به نظر برسند، اما اگر مرکز گل سیاه یا قهوه ای شده باشد، لقاح انجام نمی شود.

• ریزش میوه های جوان: اگر لقاح انجام شده باشد، میوه های کوچک (به اندازه نخود یا کوچکتر) سیاه شده و می ریزند.
• کاهش شدید محصول: حتی اگر درخت زنده بماند، ممکن است تا 100٪ محصول سال از دست برود.
• کاهش کیفیت میوه: درختانی که در معرض سرمای دیررس بوده اند، میوه های بی کیفیتی دارند که در برابر آفات و بیماری ها هم آسیب پذیرند.

راهکار عملی و مدرن برای مقابله با سرمازدگی بهاره

برای محافظت از باغ در این مرحله حساس، باید ترکیبی از روش های پیشگیرانه و واکنشی را اجرا کنید. برخی از این روش ها باید از همان ابتدای راه اندازی باغ یا از یک سال قبل اجرایی شوند و برخی دیگر در بازه کوتاه مدت تر و در زمان بروز سرمای بهاره اجرایی می شوند.

روش های بلندمدت

• انتخاب رقم دیرگل: اگر در منطقه ای زندگی می کنید که احتمال سرمازدگی دیررس بهاره وجود دارد، باید ارقامی از نهال را بکارید که نسبت به گونه های دیگر، دیرتر جوانه می زنند. همچنین کاشت درختانی که به سرما مقاوم هستند، باعث می شود درختان کمتر دچار سرمازدگی بهاره شوند.
• مدیریت تغذیه در پاییز: تغذیه مناسب همیشه بخش مهمی از سلامت درختان را تضمین می کند. اگر نیازهای غذایی درخت تامین باشد، درخت در برابر تنش های محیطی مقاوم تر خواهد بود. اگرچه هیچ کودی نمی تواند مانع یخ زدگی مستقیم شکوفه ها شود، اما تغذیه مناسب مقاومت گیاه را افزایش می دهد. از جمله عناصر مهمی که مقاومت درختان در برابر تنش ها را افزایش می دهند می توان پتاسیم، کلسیم، روی و بور را نام برد.
• موقعیت مکانی باغ: اگر به فکر احداث باغ در منطقه ای نسبتا سردسیر هستید، ترجیحا باغ را در ارتفاع احداث نکنید. اگر باغتان نزدیک به رودخانه یا چشمه باشد، به دلیل بالا بودن درصد رطوبت، احتمال سرمازدگی بهاره کمتر می شود.
• ایجاد بادشکن: بادشکن های طبیعی مثل درختان سرو و چنار، تا حد خوبی جلوی سرما را می گیرند. این درختان باعث می شوند سرعت باد و شدت سرما کاهش پیدا کند.
• هرس کردن در زمان مناسب: هرچه شکوفه ها دیرتر ظاهر شوند، احتمال برخورد با سرمای بهاره کاهش می یابد. اگر در منطقه ای زندگی می کنید که احتمال سرمازدگی وجود دارد، هرس درختان را به اواخر زمستان موکول کنید. هرس دیرهنگام گلدهی را به تأخیر می اندازد. به این ترتیب در زمان وقوع سرما، به شکوفه ها آسیبی نخواهد رسید.
• مدیریت زمان شکوفایی: اگر بتوانیم شکوفه های درخت را یک یا دو هفته دیرتر بیدار کنیم، احتمالاً از سخت ترین شب های یخبندان بهاره عبور کرده ایم. یکی از روش های مؤثر برای این کار، استفاده از محلول اتفن (Ethephon) است. اتفن ماده ای است که با آزاد کردن گاز «اتیلن» در گیاه، به درخت پیام می دهد که هنوز زمان بیدار شدن از خواب زمستانه نیست. در واقع، این ماده باعث می شود درخت نسبت به گرمایِ فریبنده اوایل بهار حساسیت کمتری نشان دهد و جوانه زدن را برای چند روز تا حداکثر دو هفته عقب بیندازد. بهترین زمان برای استفاده، اواخر زمستان، دقیقاً زمانی است که جوانه ها متورم شده اند اما هنوز باز نشده اند. اگر دیرتر اقدام کنید (یعنی وقتی جوانه شروع به سبز شدن کرد)، نه تنها تأثیری ندارد، بلکه ممکن است به جوانه آسیب بزنید. این کار را در روزی انجام دهید که هوا آرام است و باد نمی وزد. بهترین دما برای جذب محلول توسط درخت، بین 10تا 20 درجه سانتی گراد است.

روش های سریع

• پیش بینی: با کمک اپلیکیشن ها و اخبار هواشناسی، شرایط آب و هوای منطقه تان را پیگیری کنید تا در زمان مناسب بتوانید اقدامات ضروری برای مهار سرما را انجام دهید.
• آبیاری باغ قبل از سرما: یکی از مؤثرترین روش ها، آبیاری مناسب باغ قبل از شب های سرد است. آب ظرفیت گرمایی بالایی دارد. وقتی خاک مرطوب است، گرمای روز را در خود ذخیره کرده و در طول شب به آرامی آزاد می کند. این کار می تواند دمای خاک و ریشه را تا چند درجه بالاتر از دمای هوا نگه دارد. پس اگر پیش بینی هواشناسی هشدار یخبندان می دهد، روز قبل از آن، باغ را به خوبی آبیاری کنید.
• استفاده از سیستم آبیاری بارانی: این روش در باغ های مدرن یکی از مؤثرترین راهکارها محسوب می شود. در این سیستم هنگام کاهش دما، آب به صورت مداوم روی شکوفه ها پاشیده می شود. هنگام یخ زدن آب، گرمای نهان آزاد می شود و از افت شدید دمای بافت های گیاه جلوگیری می کند. سیستم آبیاری بارانی اگر به درستی اجرا شود، می تواند از شکوفه ها در برابر چند درجه سرمای زیر صفر محافظت کند. این روش فقط زمانی کار می کند که باد وجود نداشته باشد. اگر باد شدید باشد، آب سریع تبخیر شده و باعث سرمازدگی شدیدتر می شود.
• استفاده از بخاری باغی و مولدهای گرما: تولید گرما همچنان یکی از روش های کاربردی برای مقابله با سرمازدگی است. از جمله تجهیزات مولد گرما می توان بخاری باغی، هیترهای گازی و گازوئیلی و سامانه های گرمایش سیار را نام برد. این روش بیشتر در باغ های با ارزش اقتصادی بالا استفاده می شود. همچنین در روش سنتی با روش هایی مثل سوزاندن چوب و کاه و کل، گرما و دود غلیظ ایجاد می کنند. دود مانند یک پتو عمل کرده و از خروج گرمای زمین به فضا جلوگیری می کند.
• استفاده از پوشش های محافظ: برای نهال های جوان یا باغ های کوچک می توان از پارچه های ضد سرما استفاده کرد. این پوشش ها از اتلاف گرما جلوگیری می کنند و می توانند چند درجه دما را افزایش دهند.
• پوشش های پلیمری (ضدیخ های کشاورزی): محصولاتی در بازار وجود دارند که مانند یک لایه نانو روی شکوفه ها را می پوشانند و تا حدودی از نفوذ سرما جلوگیری می کنند. قبل از خرید، حتماً از اصالت و تأییدیه فنی آن ها اطمینان حاصل کنید.

اقدامات لازم پس از وقوع سرمازدگی

• گاهی طبیعت از ما قوی تر است. اگر دما به زیر 5- درجه سانتی گراد سقوط کند و برای 4 تا 5 ساعت متوالی باقی بماند، حتی پیشرفته ترین سیستم های حفاظتی هم ممکن است کم بیاورند. اگر باغ شما دچار خسارت شده است، اصلاً ناامید نشوید. برای مدیریت باغ و جلوگیری از خسارت حداکثری، این اقدامات را انجام دهید:
• صبر کنید: بلافاصله پس از سرمازدگی، برای تشخیص میزان خسارت اقدام نکنید. حداقل 7 تا 10 روز صبر کنید تا نشانه های دقیق سوختگی یا زنده مانی بافت ها مشخص شود.
• عجولانه هرس نکنید: شاخه های آسیب دیده، حتی اگر ظاهر بدی داشته باشند، همچنان ذخایر غذایی دارند که به زنده ماندنِ بخش های سالم درخت کمک می کنند. اجازه دهید درخت خودش را پیدا کند؛ هرس را بگذارید برای زمانی که کاملاً مطمئن شدید کدام بخش ها خشک شده اند.
• استراتژی بازیابی انرژی: در این مرحله، هدف ما نجات شکوفه های از دست رفته نیست؛ هدف، نجاتِ درخت برای محصول سال آینده است.
• تغذیه هوشمندانه: محلول پاشی با ریزمغذی ها مخصوصا روی، بور و آمینواسیدها، استرس درخت را کاهش می دهد.
• آبیاری را قطع نکنید: درخت در حال مبارزه با استرس است. آبیاری منظم و کافی به درخت کمک می کند تا بتواند مواد مغذی را جذب کرده و زخم های داخلی اش را ترمیم کند.
• کودهای محرک رشد: استفاده متعادل از کودهای محرک رشد می تواند به بیداریِ جوانه های خفته و ترمیم بافت های آسیب دیده کمک کند.