علائم کمبود گوگرد در زمین برنج کدامند؟ + راهکارهای کشاورزی برای رفع این کمبود

گوگرد یکی از عناصر غذایی ضروری برای گیاهان و درختان است. این عنصر بعد از سه عنصر پرمصرف (نیتروژن، پتاسیم و فسفر)، تاثیرگذارترین عنصر در رشد و بهره وری محصولات کشاورزی (به خصوص برنج) است. کمبود گوگرد در زمین برنج، می تواند به طرز چشمگیری کمیت و کیفیت محصول را کاهش دهد.
در این مطلب علائم و نشانه های کمبود گوگرد در زمین برنج را بررسی می کنیم. همچنین راهکار موثر برای رفع این کمبود را معرفی می کنیم.

چرا گوگرد برای برنج حیاتی است؟

گوگرد یکی از عناصر غذایی ضروری و پرمصرف برای گیاهان (از جمله برنج) است. این عنصر نقش حیاتی در بسیاری از فرآیندهای بیوشیمیایی، از جمله سنتز پروتئین ها، ویتامین ها و متابولیت های ثانویه ایفا می کند. قبل از اینکه علائم کمبود گوگرد در مزارع برنج را بررسی کنیم، لازم است با نقش کلیدی گوگرد در کشاورزی و رشد گیاه برنج آشنا شویم.

مزایای تامین گوگرد در شالیزارهای برنج عبارتند از:

• افزایش سنتز پروتئین
• بهبود طعم و عطر برنج
• تقویت مقاومت به تنش های محیطی (از جمله تنش های خشکی، شوری، سرما و بیماری ها)
• افزایش جذب سایر عناصر (به خصوص نیتروژن و فسفر)
• افزایش شاخص سبزینگی گیاه
• تنظیم فعالیت آنزیمی
• کمک به ساخت ویتامین هایی مانند بیوتین، تیامین و ویتامین B
• افزایش جذب آهن (کمبود گوگرد می تواند جذب آهن را مختل کرده و منجر به زردی برگ ها شود.)
• اصلاح ساختار خاک های قلیایی و شور

با وجود تمام این مزایا، کود گوگرد فقط زمانی استفاده می شود که خاک نیاز به این ماده داشته باشد. مصرف بی رویه و بی دلیل این کود، همچون سایر کودهای معدنی، نه تنها برای مزارع فایده ای نداره، بلکه باعث آسیب به گیاه می شود.

کمبود گوگرد در مزارع برنج چه مشکلاتی ایجاد می کند؟

کمبود گوگرد در زمین برنج می تواند به طور چشمگیری روی کمیت و کیفیت محصول و همچنین درآمد کشاورزان تأثیر بگذارد. مهم ترین تاثیرات کمبود گوگرد بر شالیزارهای برنج عبارتند از:

• کاهش کمیت محصول: کمبود گوگرد باعث کاهش تعداد دانه و کاهش وزن دانه می شود.
• کاهش کیفیت دانه: وقتی گوگرد کافی در اختیار گیاه قرار نگیرد، پروتئین برنج کمتر خواهد شد. برنج تولید شده در شرایط کمبود گوگرد، ارزش غذایی پایین تری دارد و ظاهر گچی پیدا می کند.
• کاهش مقاومت گیاه به بیماری ها: گوگرد نقش مهمی در تقویت سیستم دفاعی گیاه دارد. کمبود این عنصر می تواند بیماری های گیاهی را تشدید کند.
• کاهش ماندگاری محصول: دانه های گیاهی که در شرایط کمبود گوگرد پرورش یافته اند، مقاومت کمتری در شرایط ذخیره سازی دارند و سریع تر فاسد می شوند.
• کاهش بازده نیتروژن: گوگرد نقش مهمی در استفاده مؤثر از نیتروژن دارد. کمبود آن منجر به هدررفت کود نیتروژن و کاهش بازدهی آن می شود.

نشانه های کمبود گوگرد در زمین برنج چیست؟

برای تشخیص کمبود مواد مغذی خاک، حتما باید آزمایش خاک صورت بگیرد. آزمایش خاک مقدار دقیق کمبود هر ماده غذایی را مشخص می کند؛ در نتیجه می توان یک برنامه کوددهی اصولی برای شالیزار در نظر گرفت. اما به طور کلی با دیدن چند نشانه، می توانید بفهمید که خاک دچار کمبود گوگرد هست یا خیر. این نشانه ها عبارتند از:

• سیاهی یا سوختگی در برگ ها: علائم کمبود گوگرد در مزارع برنج، 2 تا 3 هفته بعد از غرقاب بروز می کند. وقتی رشد گیاه شروع می شود، نقاط قهوه ای بر روی برگ های پیرتر ظاهر می گردد. همچنین رگبرگ های میانی برگ های جوان، دچار سوختگی می شوند.
• زردی برگ ها: یکی از نشانه های اصلی کمبود گوگرد در برنج، زرد شدن برگ های جوان است. بر خلاف کمبود نیتروژن که باعث زردی برگ های قدیمی و پیر می شود، کمبود گوگرد به زرد شدن برگ های جوان منجر می شود. این زردی از قسمت انتهایی برگ شروع شده و به سمت پایین ادامه پیدا می کند. از دست رفتن کلروفیل به تدریج باعث کاهش رنگ سبز در تمام برگ های گیاه می شود.
• رشد کند و ضعیف گیاه: اگر رشد گیاه برنج کندتر از حالت عادی باشد و رشد ساقه و برگ به طور چشمگیری کم شود، می توان به کمبود گوگرد گمان برد. در این شرایط پهنای برگ ها به شدت کم می شود.
• کاهش پنجه زنی برنج و کاهش دانه ها: در شرایط کمبود شدید گوگرد، گیاه دانه های کمتری تولید می کند. اگر شرایط به همین منوال ادامه پیدا کند، دانه های تولیدی کوچک و سبک می مانند و وزن مناسبی نمی گیرند. کمبود گوگرد همچنین باعث افزایش گچی شدن دانه می شود.

چه عواملی باعث کمبود گوگرد در شالیزارهای برنج می شوند؟

گیاهان از طریق ترکیبات گوگردی موجود در هوا، به ویژه گاز دی اکسید گوگرد، بخشی از نیاز خود به گوگرد را تأمین می کنند. در گذشته این گاز بر اثر فعالیت های صنعتی و سوخت های فسیلی به مقدار زیادی در اتمسفر وجود داشت و با نزول باران، به خاک انتقال پیدا می کرد. اما امروزه قوانینی در حمایت از کاهش آلودگی هوا اجرا می شود. این قوانین باعث کاهش گوگرد موجود در جو شده اند. این موضوع نتیجه مطلوبی برای سلامت انسان ها دارد اما برای گیاهان چالش ایجاد می کند.

با کاهش گوگرد موجود در جو، گیاهان نمی توانند نیازشان به گوگرد را به طور کامل دریافت کنند. در کنار این عامل، چند عامل مدیریتی کشاورزی هم باعث کمبود گوگرد خاک می شوند:

• مصرف کودهای شیمیایی فاقد گوگرد: کودهایی مانند اوره، دی آمونیوم فسفات و کلرید پتاسیم از جمله پرکاربردترین کودهای کشاورزی هستند، اما عملاً گوگردی در خود ندارند. وابستگی زیاد کشاورزان به این کودها بدون جایگزینی منابع گوگردی، باعث تحلیل ذخایر گوگرد خاک می شود.
• کاهش مصرف کودهای آلی و آفت کش های گوگرددار: کودهای دامی، کمپوست و حتی برخی از آفت کش های قدیمی حاوی ترکیبات گوگردی بودند و به مرور خاک را تغذیه می کردند. اما در کشاورزی امروزی، ورود گوگرد طبیعی به خاک کاهش یافته است.
• برداشت مستمر و کشت فشرده: کشت های متوالی برنج، استفاده از ارقام پُربازده و برداشت چندباره از یک زمین، باعث تخلیه سریع ذخایر گوگرد خاک می شود. هر تناژ بالای برداشت، معادل خروج چندین کیلوگرم گوگرد از خاک است که بدون جایگزینی، کمبود ایجاد می کند.
• از دست رفتن گوگرد به دلیل شست وشوی خاک ها: در اراضی شالیزاری، به ویژه در مناطق با بارندگی بالا یا آبیاری مداوم، گوگرد قابل جذب (سولفات) به راحتی در آب حل شده و از لایه های سطحی خاک شسته می شود. آبشویی عناصر غذایی از خاک، یکی از دلایل اصلی کاهش گوگرد در خاک های برنجکاری است.

بنابراین، برای حفظ سلامت و پایداری شالیزارها، ضروری است گوگرد از منابع مکمل (مانند سولفات ها) به برنامه تغذیه گیاه بازگردانده شود.

رفع کمبود گوگرد در زمین های برنج

برای رفع کمبود گوگرد در مزارع برنج، قبل از هر چیزی باید آزمایش خاک انجام شود. آزمایش خاک میزان گوگرد موجود در زمین را مشخص می کند. نتیجه آزمایش نشان می دهد که آیا خاک دچار کمبود گوگرد هست یا نه؟ اگر بله چه مقدار کمبود وجود دارد؟ در نتیجه شما می توانید به موقع با کوددهی، این کمبود را رفع کنید. بهتر است آزمایش خاک یک یا دو ماه قبل از کاشت برنج انجام شود تا در زمان مناسب، بتوانید نسبت به جبران کمبودهای خاک اقدام کنید.

در صورتی که کمبود گوگرد وجود داشت، باید مقدار گوگرد مورد نیاز را در چند مرحله به خاک اعمال کنید. تامین گوگرد در مراحل اولیه رشد بسیار مهم است.

نکته مهم برای اثرگذاری کودهای گوگرددار، این است که خاک به حد کافی با کودهای آلی تغذیه شده باشد. برای اینکه گیاه بتواند از کودهای گوگردی بهره برداری مؤثری داشته باشد، لازم است گوگرد ابتدا در خاک به شکل سولفات (SO₄²⁻) تبدیل شود؛ زیرا تنها در این فرم است که ریشه گیاه می تواند آن را جذب کند. این تبدیل به وسیله باکتری های تیوباسیلوس انجام می شود که برای فعالیت خود به اکسیژن، رطوبت، دمای بالای 15 درجه سانتی گراد و حضور ماده آلی کافی نیاز دارند. در خاک هایی که ماده آلی آن ها کاهش یافته است، جمعیت این میکروارگانیسم ها کم می شود و در نتیجه، فرآیند اکسید شدن گوگرد بسیار کند پیش می رود. همین موضوع علت اصلی پایین بودن اثربخشی کودهای گوگردی در زمین های فقیر از مواد آلی است.
بنابراین، افزودن کودهای آلی یا دامی همراه با کود گوگردی اقدامی ضروری است. مواد آلی نه تنها محیط رشد مناسب برای باکتری های مفید فراهم می کنند بلکه رطوبت خاک را تثبیت، تهویه را بهبود و فعالیت زیستی خاک را تحریک می نمایند.

معرفی بهترین کود گوگردی برای مزارع برنج

کودهای حاوی گوگرد در کشاورزی، در چند گروه طبقه بندی می شوند. هر نوع از این کودها ویژگی خاصی دارند و بسته به نوع خاک، محصول و شرایط اقلیمی انتخاب می شوند. کودهای گوگردی رایج در کشاورزی عبارتند از:

• کودهای سولفاته (مانند سولفات آمونیوم، سولفات پتاسیم و سولفات کلسیم).
• کودهای حاوی گوگرد عنصری (شامل گوگرد خالص که نیاز به اکسیداسیون توسط باکتری های خاک دارد).
• کودهای ترکیبی (Sulfate + Sulfur).
• کودهای مایع گوگردی (محلول هایی که برای جذب سریع در مراحل بحرانی رشد گیاه کاربرد دارند).

در بین تمام انواع کودهای حاوی گوگرد، کود سولفات آمونیوم، مؤثرترین و مطمئن ترین گزینه برای شالیزارهای برنج است. علت این موضوع، ترکیب منحصر به فرد نیتروژن و گوگرد در فرم قابل جذب (سولفات) است، که کاملاً با نیاز غذایی گیاه برنج سازگار است.
گیاه برنج در مراحل اولیه و میانی رشد، به نیتروژن بالا نیاز دارد و در ادامه به گوگرد برای سنتز پروتئین و کیفیت دانه. سولفات آمونیوم هر دو عنصر را به طور متعادل فراهم می کند.

این کود به سرعت در خاک های غرقابی برنج حل می شود و به فرم سولفات قابل جذب برای ریشه درمی آید، برخلاف گوگرد عنصری که نیاز به زمان و فعالیت میکروبی دارد. در خاک های شالیزاری که اغلب رطوبت بالایی دارند، سولفات آمونیوم نسبت به سایر کودها پایداری بیشتری دارد و خطر تجمع گوگرد غیرقابل جذب در آن کمتر است. نیتروژن آمونیومی پس از جذب، اندکی خاصیت اسیدی سازی ایجاد می کند و این ویژگی می تواند جذب سایر عناصر، از جمله ریزمغذی ها را نیز بهبود دهد. این ها تنها بخشی از تاثیر سولفات آمونیوم بر شالیزار برنج هستند.
کود سولفات آمونیوم را می توان هم به صورت کود پایه (پیش از نشاکاری) و هم به عنوان کود سرک در مراحل پنجه زنی یا خوشه دهی مصرف کرد. ترکیب این کود با مقدار مناسبی کود آلی، می تواند بهره وری آن را بیشتر کرده و ساختار خاک را بهبود ببخشد.