سوزاندن برگ ها در زمین کشاورزی چه ضررهایی دارد؟ + روش های جایگزین

در فرهنگ کشاورزی سنتی ما، «سوزاندن پسماند کشاورزی» یا همان سوختن برگ ها، شاخه ها و بقایای گیاهی در انتهای فصل برداشت، یک عمل روتین بوده است. در کشاورزی سنتی تصور می شد که با آتش زدن این مواد، باغ تمیز می شود، آفات از بین می روند و خاک با خاکستر حاصل از آن غنی می گردد. اما این موضوع در واقعیت صحت ندارد.
سوزاندن بقایای گیاهی نه تنها فایده ای برای خاک ندارد، بلکه آسیب های جبران ناپذیری به ساختار خاک، حیات میکروبی و محیط زیست وارد می کند. در این مطلب ضررهای سوزاندن برگ ها را بررسی می کنیم و روش های جایگزین برای حذف شاخ و برگ های اضافه از باغ را توضیح می دهیم.

سوزاندن برگ ها جرم است!

در بسیاری از نقاط جهان، کشاورزان بعد از برداشت غلات، بقایای آن را می سوزانند. همچنین برخی باغداران، در فصل پاییز شاخه ها و برگ های خشک شده را جمع کرده و در اطراف باغ به آتش می کشند. معمولا هدف کشاورز از این کار، تمیز کردن زمین است. دلایل دیگری مثل جلوگیری از تجمع آفات (طبق تصور اشتباه) و کمبود ابزار برای خردکردن یا مدیریت بقایا هم می توانند انگیزه ای برای برپا کردن آتش باشند. اگرچه این روش در ظاهر سریع است، اما هزینه پنهان آن، کاهش حاصلخیزی خاک و افزایش مصرف کود در سال های بعد است.

سوزاندن برگ ها و بقایای گیاهی، آلودگی شدید هوا را به همراه دارد که باعث ایجاد مشکلات تنفسی، آلودگی زیستی و گرمایش زمین می شود. طبق دستورالعمل مدیریت پسماندهای کشاورزی و بر اساس ماده 688 قانون مجازات اسلامی، سوزاندن برگ ها خلاف قوانین و مقررات بوده و مشمول جزا خواهد بود. این قانون علاوه بر ایران، در بسیاری از کشورهای دیگر همچون آمریکا وجود دارد.

چرا سوزاندن برگ ها و بقایای کشاورزی ممنوع و خطرناک است؟

شاید فکر کنید بقایای گیاهی کاربردی ندارند. اما این طور نیست. بقایای گیاهی و برگ های خشک برای اصلاح ساختار خاک مفیدند. این مواد می توانند به عنوان مانع در مقابل قطرات باران باشند و حرارت سطح خاک را حفظ کنند. بقایای گیاهی سطح خاک، پناهگاهی برای موجودات ریزخاکزی هستند. این مواد شرایطی را برای زمستان گذرانی این موجودات فراهم می کنند. اما نکته منفی این است که در صورت وجود آفات و بیماری ها، این عناصر بیماری زا هم می توانند در بین شاخ و برگ ها زمستان گذرانی کرده و باعث تخریب محصولات فصل بعدی شوند.

بسیاری از کشاورزان فکر می کنند با سوزاندن برگ ها، زمین را ضدعفونی می کنند. اما حقیقت این است که آتش معمولاً دمای کافی برای از بین بردن تمام تخم حشرات، بیماری ها و علف های هرز را ندارد و فقط تعداد محدودی از انواع بیماری، با آتش از بین می روند. در عوض برپا کردن آتش در زمین های کشاورزی، بخش های حیاتی خاک را نابود می کند.

بیایید با هم ضررهای سوزاندن برگ ها و باقیمانده های گیاهان را بررسی کنیم.

نابودی مواد آلی و ساختار خاک

برگ ها و بقایای گیاهی منبع اصلی کربن و ماده آلی برای خاک هستند. وقتی این مواد را می سوزانید، عملاً کربن موجود در آن ها را به صورت دی اکسیدکربن آزاد می کنید. پیامدهای منفی این کار، شامل این موارد است:

• کاهش مواد آلی (80 تا 95 درصد مواد آلی خاک از بین می رود.)
• اختلال در تهویه خاک
• کاهش توانایی نگهداری آب توسط خاک
• افزایش خطر آبشوئی عناصر غذایی از خاک
• فرسایش خاک (خاک های فاقد ماده آلی به سرعت فرسایش پیدا می کنند. در نتیجه کشاورز مجبور می شود در فصل بعدی کوددهی و آبیاری بیشتری انجام دهد تا ضعف خاک را جبران کند.)

از بین رفتن میکروارگانیسم های مفید خاک

خاک زنده است و پر از باکتری ها، قارچ های مفید، کرم ها و حشرات سودمند می باشد. این موجودات مسئول تجزیه مواد آلی و آزادسازی مواد غذایی برای گیاه هستند. دمای آتش می تواند تا عمق چند سانتی متری خاک نفوذ کرده و جمعیت عظیمی از این موجودات مفید را بکشد. بدون این میکروب ها، خاک «مرده» و گیاهان برای جذب غذا کاملاً به کودهای شیمیایی وابسته می شوند.

یکی دیگر از ضررهای سوزاندن برگ، افزایش آلودگی و غبار در محیط است. این آلودگی می تواند موجوادت کوچک و حشراتی که در فرایند فتوسنتز ضروری هستند را از بین ببرد.

از دست رفتن نیتروژن و گوگرد و قلیایی شدن سطح خاک

بسیاری از کشاورزان فکر می کنند خاکستر گیاهان حاوی عناصر غذایی زیادی است. خاکستر گیاهان غلظت یون های پتاسیم، کلسیم و منیزیم را افزایش می دهد یا اینکه این مواد تحت تاثیر آتش نمی گیرند. اما از طرف دیگر سوزاندن گیاهان و برگ ها، باعث فرار سایر عناصر غذایی می شود که مهم ترین آن ها نیتروژن و گوگرد هستند.
نیتروژن موجود در برگ ها در فرآیند سوختن به صورت گاز آمونیاک فرار می کند. گوگرد نیز به صورت دی اکسید گوگرد از دست می رود. در واقع شما با سوزاندن برگ ها، در حال دور ریختن گران ترین بخش کودهای نیتروژنه و گوگردی هستید و مجبور می شوید برای جبران آن، پول بیشتری بابت کود شیمیایی بپردازید.

خاکستری که در اثر سوزاندن برگ ها ایجاد می شود عمدتا قلیایی است. این خاکستر pH خاک را افزایش می دهد. جذب برخی عناصر مانند آهن و روی را مختل می کند و باعث کلروز (زردی برگ ها) در گیاهان حساس می شود . در نتیجه این شرایط، مقاومت گیاه در برابر بیماری ها کمتر می شود. همچنین برای اصلاح pH خاک، نیاز به مصرف کودهای شیمیایی از جمله کود سولفات آمونیوم خواهید داشت. کود سولفات آمونیوم حاوی گوگرد و نیتروژن است. این کود علاوه بر کنترل pH خاک های قلیایی، گوگرد و نیتروژن مورد نیاز گیاهان را نیز تامین می کند.

در واقع سوزاندن برگ ها یک چرخه معیوب ایجاد می کند:

«سوزاندن → ضعیف شدن خاک → کاهش رشد → افزایش مصرف کود → افزایش هزینه ها»

آلودگی هوا و آسیب به سلامت انسان و دام

آلودگی هوا از ضررهای سوزاندن برگ ها می باشد. دود ناشی از سوزاندن برگ ها حاوی ذرات معلق (PM2.5 و PM10)، مونوکسید کربن و مواد سمی است. این دود علاوه بر آلوده کردن محیط زیست، باعث مشکلات تنفسی برای کشاورزان، خانواده ها و دام های در حال تغذیه در چرای آزاد می شود.
ضررهای سوزاندن برگ و بقایای گیاهی شامل آسیب دیدن گیاهان و درختان، بروز بیماری های ریوی در افراد (مخصوصا سالمندان)، آسیب به لایه ازن، بارش باران های اسیدی و سایر بیماری های تنفسی واگیردار و غیرواگیردار است. همچنین این دود می تواند روی برگ های گیاهان زینتی یا محصولات حساس بنشیند و فتوسنتز آن ها را مختل کند.

خطر حریق و سوزاندن ریشه ها

یکی از ضررهای سوزاندن برگ ها، خطر آتش سوزی گسترده است. آتش های کنترل نشده می توانند به ریشه درختان میوه، باغات جوان یا گیاهان زینتی آسیب جدی وارد کنند. حتی اگر آتش به تنه درخت نرسد، حرارت شدید می تواند ریشه های سطحی را بسوزاند و درخت را ضعیف یا خشک کند.

5 روش جایگزین، هوشمندانه و سودآور برای مدیریت بقایای کشاورزی

به جای سوزاندن، پسماندهای گیاهی را به طلای سیاه برای باغ خود تبدیل کنید. در ادامه این روش ها را توضیح می دهیم.

1- تولید کمپوست (کود آلی مرغوب)

کمپوست سازی ساده ترین و بهترین روش مدیریت بقایای گیاهی است. کمپوست های گیاهی باعث افزایش مواد آلی خاک، بهبود ساختار خاک، تأمین تدریجی مواد غذایی، تقویت فعالیت میکروبی و جذب بهتر آب می شوند. با تجزیه برگ ها و بقایای گیاهی در شرایط کنترل شده، کودی غنی، بی بو و کامل تولید می کنید.

برای ساخت کمپوست نیاز به باغچه یا ظرف پلاستیکی بزرگ سوراخ دار دارید. لایه ای از برگ ها و شاخه های خردشده (سبز و قهوه ای) را به ارتفاع حدودا 90 سانتی متر روی هم بریزید. روی آن را با مقدار کمی خاک یا کود دامی پوسیده بپوشانید. در ادامه باید به مدت 3 الی 6 ماه تله ایجاد شده را مرطوب نگه دارید و هر از گاهی خاک را هم بزنید. پس از گذشت این مدت برگ ها تجزیه شده و رنگشان تیره می شود. کود کمپوست (خاک برگ) شما آماده است.

2- مالچ پاشی

مالچ پاشی یعنی سطح خاک یا اطراف درختان را با ردیف نازکی از مواد گیاهی بپوشانید. برای ایجاد این پوشش سبک، برگ های پاییزی را کاملا خرد کرده و به صورت یک لایه نازک، روی سطح خاک یا در خاک اطراف تنه درخت بریزید. برای خرد کردن برگ ها و شاخه ها می توانید از خردکن چوب و چمن زن و… استفاده کنید. استفاده از تکه های چوب به عنوان مالچ، کربن پایدارتری به خاک اضافه کرده و عمر مفید مواد آلی در خاک را افزایش می دهد.

دقت داشته باشید که مالچ ریخته شده خیلی ضخیم نباشد. زیرا لایه های برگی ضخیم، مانع عبور هوا و نور خورشید می شوند. از جمله مزایای مالچ پاشی می توان به حفظ رطوبت (تا 50 درصد)، کنترل علف های هرز، تنظیم دما (در زمستان و تابستان) و تغذیه تدریجی اشاره کرد.

3- تغذیه دام (در صورت امکان)

برگ های خشک برخی درختان (مانند توت، گردو یا اقاقیا) منبع خوبی برای علوفه خشک هستند. با این کار علاوه بر جمع آوری پسماند باغ، هزینه خوراک دام را هم کاهش می دهید. البته حتما باید قبل از استفاده، از سمی نبودن نوع برگ ها مطمئن شوید. زیرا برخی برگ ها مثل رزو یا برگ های آلوده به سموم، کشنده هستند.

4- فروش یا اهدای پسماند به گلخانه داران و پرورش دهندگان قارچ

بسیاری از گلخانه داران و پرورش دهندگان قارچ به مواد آلی پوسیده یا برگ های خشک برای بستر کشت نیاز دارند. فروش این برگ ها و شاخه ها، علاوه بر تمیز کردن باغ، باعث کسب درآمد جانبی می شود. البته این کار در صورتی امکان پذیر است که حتما از آلوده نبودن برگ ها مطمئن شوید. اگر پسماند باغ آلوده به آفات یا بیماری های خطرناک باشند، این بیماری ها قابل انتقال به محیط جدید خواهند بود.

5- چالکود کردن پسماندها

کشاورزان در پاییز یا زمستان، از چالکود استفاده می کنند تا مواد غذایی مثل نیتروژن را در اختیار گیاهان و درختان قرار دهند. شما می توانید برگ ها و پسماندهای تجزیه شده را به عنوان ماده آلی، همراه با کودهای معدنی در چالکود قرار دهید.

چه زمانی از روش های جایگزین استفاده نکنیم؟

در موارد نادر، اگر برگ ها یا شاخه ها به شدت به بیماری های قارچی یا ویروسی شدید آلوده باشند (مثلاً آلودگی شدید به سفیدک پودری مقاوم یا ویروس های سیستمیک)، تجزیه آن ها در کمپوست معمولی ممکن است خطرناک باشد. در این حالت ها بقایای بیمار را در عمق حداقل 50 سانتی متری خاک دفن کنید تا تجزیه شوند و خطر آلودگی سطحی کاهش یابد.