کشاورزان و باغداران چگونه از بیماری های گیاهان و درختان جلوگیری کنند؟

آیا تا به حال باغی پر از شکوفه داشته اید که ناگهان دچار زردی شود؟ یا مزرعه ای را دیده اید که گیاهان آن طی چند هفته پوسیده و خشک شوند؟ بسیاری از افراد فکر می کنند بیماری های گیاهی مثل یک اتفاق غیرقابل پیش بینی هستند که ناگهان سراغ محصولات می آیند. اما حقیقت این است که بیش از 80 درصد بیماری های گیاهی قابل پیشگیری اند. کلید موفقیت در کشاورزی و باغبانی این است که نگرشتان را از”درمان بیماری” به “پیشگیری از بیماری” تغییر دهید.
در این مطلب انواع بیماری هایی که گیاهان و درختان دچار آن می شوند را معرفی می کنیم. همچنین راه های جلوگیری از بروز بیماری گیاهان و درختان را توضیح می دهیم.

انواع بیماری های گیاهی و درختی کدامند؟

عوامل ایجاد کننده بیماری ها در گیاهان و درختان به سه دسته کلی تقسیم می شوند:

• قارچ ها: قارچ ها مهم ترین عامل بیماری زای گیاهان هستند. هاگ های قارچ در خاک و هوا پراکنده شده و در شرایط مرطوب، به سرعت تکثیر می شوند. از جمله بیماری های قارچی می توان به آنتراکنوز، سفیدک پودری، کپک خاکستری، بلایت و پژمردگی ورتیسیلیوم اشاره کرد.
• باکتری ها: باکتری ها از طریق زخم های گیاه، وارد گیاه شده و بافت آن را تخریب می کنند. از جمله بیماری های باکتریایی می توان به شانکر باکتریایی، پوسیدگی نرم، گاموسیس و… اشاره کرد.
• ویروس ها: ویروس ها از طریق حشرات مکنده مثل مگس سفید و شته منتقل می شوند. از جمله بیماری های ویروسی می توان به ویروس موزاییک اشاره کرد.

در صورت وجود هر یک از این عوامل و بسته به شدت بروز بیماری، با کاهش عملکرد، افت کیفیت محصول و حتی نابودی کامل گیاه مواجه خواهیم بود. بنابراین بهتر است قبل از وقوع، از بروز هر یک از این عوامل بیماری زا، جلوگیری کنید.

بیماری ها چه زمانی رخ می دهند؟

برای اینکه گیاه یا درختی دچار بیماری (ویروسی، قارچی و باکتریایی) شود، این سه شرایط باید رخ دهند:

• وجود عامل بیماری زا: برای اینکه بیماری رخ دهد، باید شرایط بیماری زا (شامل قارچ، باکتری، ویروس و نماتدها) در محیط حاضر باشد. به این موضوع دقت داشته باشید که پاتوژن ها اغلب در محیط وجود دارند (در خاک، روی بقایای گیاهی یا در هوا). پس اگر شرایط کافی برای فعالیت آن ها وجود داشته باشد، تاثیرشان را بر گیاه یا درخت خواهند گذاشت.
• میزبان حساس (گیاه آسیب پذیر): حتی اگر عامل بیماری در خاک وجود داشته باشد، اما گیاه قوی باشد، احتمال بیماری بسیار کم است. گیاهانی که کمبود غذایی دارند، دچار تنش خشکی هستند یا آسیب فیزیکی دیده اند، سیستم ایمنی ضعیفی دارند و در برابر پاتوژن ها حساس ترند.
• شرایط محیطی مساعد: رطوبت هوا، دمای معتدل، کمبود نور خورشید و تهویه نامناسب، شرایط محیطی را فراهم می کنند که باعث اثرگذاری عوامل بیماری زا می شوند. در شرایط محیطی نامناسب نه تنها پاتوژن ها رشد می کنند، بلکه قدرت دفاعی گیاهان نیز کاهش پیدا می کند. بنابراین، محیط آلوده همزمان هم دشمن را تقویت می کند و هم از دفاع گیاه می کاهد.

علائم بیماری های گیاهی

خاک آلوده، آبیاری بیش از حد، تراکم زیاد گیاهان، جریان هوای ضعیف و استفاده از ابزار یا کود آلوده از جمله عواملی هستند که شرایط را برای فعالیت و تاثیرگذاری پاتوژن ها فراهم می کنند. بیماری های گیاهی، اگر در مراحل اولیه کنترل نشوند، می توانند کل مزرعه یا باغ را آلوده کنند. بنابراین هدف اصلی هر کشاورز، باید پیشگیری هوشمندانه و مدیریت ریسک بیماری ها باشد.

علائم بیماری به این شکل ها بروز می کند:

• زردی برگ ها
• لکه های سیاه یا قهوه ای روی برگ ها
• ریزش یا تغییر شکل برگ ها
• پوسیدگی ریشه
• خشکیدگی شاخه ها یا کاهش رشد
• ریزش گل ها
• کاهش کیفیت و کمیت محصول
• پوشش سفید رنگ بر روی برگ ها یا گل ها
• و… .

با مشاهده هر یک از این علائم، باید احتمال بیماری مورد بررسی قرار بگیرد. برای این کار کشاورزان باید به طور منظم محصولات را پایش کنند. هر تغییر رنگ یا تغییر شکلی در گیاهان باید بررسی شود. نمونه های مشکوک باید آزمایش شوند تا بیماری هر چه سریع تر تشخیص داده شود.

آیا استفاده از سموم برای جلوگیری از بیماری گیاهان و درختان خوب است؟

سموم از جمله قارچ کش ها، باید با احتیاط و ترجیحاً بر اساس توصیه کارشناسان گیاهپزشکی استفاده شوند. استفاده نابجا و زیاد از سموم، نه تنها باعث مقاوم شدن قارچ ها می شود، بلکه میکروب های مفید خاک و حشرات مفید (مانند زنبورها) را نیز از بین می برد. بهترین پیشگیری، اصلاح شرایط محیطی (خاک، آبیاری، هرس) است و سمپاشی باید به عنوان آخرین خط دفاعی و در زمان های حساس (مثل قبل از بارندگی های شدید یا در فصل استراحت درختان) انجام شود.

در ادامه روش های جلوگیری از بیماری گیاهان و درختان را بررسی می کنیم.

روش های جلوگیری از بیماری گیاهان و درختان

آبیاری منظم و مدیریت رطوبت خاک

رطوبت زیاد بهترین دوست قارچ است. بسیاری از باغداران با آبیاری بیش از حد، عملاً بیماری را به باغ خود دعوت می کنند. نکات آبیاری برای جلوگیری از بیماری ها عبارتند از:

• از آبیاری قطره ای استفاده کنید تا رطوبت را مستقیما به ریشه برسانید.
• آبیاری را صبح زود انجام دهید تا سطح برگ ها در روز خشک شده و رطوبت بالا ایجاد نشود. آبیاری در شب یا ساعات سرد روز باعث می شود رطوبت خاک و هوا برای ساعات طولانی باقی بماند و شرایط برای رشد قارچ فراهم شود.
• اجازه دهید سطح خاک بین دو نوبت آبیاری کمی خشک شود (مگر برای گیاهانی که به رطوبت دائم نیاز دارند).

هرس اصولی

هرس کردن فقط برای شکل دهی به درخت نیست؛ بلکه هرس اصولی درختان، یک ابزار مهم بهداشتی است. وقتی شاخه ها بیش از حد متراکم شوند، هوا در میان آن ها جریان پیدا نمی کند. ساکن بودن هوا، رطوبت را حفظ کرده و محیطی گرم و مرطوب برای رشد قارچ ها ایجاد می کند.
برای جلوگیری از این مشکل، شاخه های بیمار، خشک و شکسته را هرس کنید. مطمئن شوید که مرکز درخت باز است تا نور خورشید به تمام قسمت های آن می تابد. برای هرس کردن حتما و حتما از ابزارآلات تمیز و استریل شده استفاده کنید. یکی از شایع ترین راه های انتقال بیماری های ویروسی و باکتریایی بین درختان، استفاده از اره و قیچی آلوده است.
قبل از هرس هر درخت، ابزار خود را با الکل یا محلول ضدعفونی کننده کشاورزی تمیز کنید. هرگز از یک قیچی برای هرس یک درخت بیمار و سپس استفاده برای یک درخت سالم استفاده نکنید.

پایش و نظارت مداوم به منظور جلوگیری از بیماری گیاهان

اینکه بتوانید علائم بیماری را قبل از انتشار گسترده تشخیص دهید، باعث جلوگیری از ضررهای غیرقابل جبران می شود. به این منظور حداقل هفته ای یک بار، تمام درختان و گیاهان خود را از نزدیک بررسی کنید. در این بررسی ها به دنبال تغییر رنگ برگ ها (زردی، سفیدی، لکه های قهوه ای یا سیاه)، وجود تار عنکبوت ریز (نشانه کنه) ، حشرات ریز یا چسبناک (نشانه شته یا شته های عسلی) و پوسیدگی ساقه یا میوه باشید.

تغذیه متعادل

گیاهی که به خوبی تغذیه می شود، مثل یک سرباز مقاوم در برابر دشمنان مقاومت می کند. برای افزایش مقاومت گیاه در برابر بیماری ها، استفاده از کود پتاسیم، کلسیم، فسفر و ریزمغذی های روی، بور و منگنز توصیه می شود. خاک را آزمایش کنید و بر اساس نتایج آزمایش خاک، یک برنامه دقیق و مناسب، برای کوددهی در طول سال در نظر بگیرید.

انتخاب بذر و نهال سالم

شروع یک بیماری از روز اول کاشت آغاز می شود. اگر نهال یا بذری که می کارید از ابتدا آلوده یا ضعیف باشند، حتی با بهترین مراقبت ها هم، احتمال بیماری بسیار بالاست. هرگز نهال یا بذر را از منابع غیرمعتبر نخرید. نهال های آلوده ممکن است ناقل ویروس ها، باکتری ها یا آفاتی باشند که سال ها در باغ شما باقی می مانند.
قبل از خرید نهال، حتما آن را بررسی کنید. ریشه ها باید سفید و سالم باشند، نه قهوه ای یا پوسیده. تنه نباید دارای زخم، ترک خوردگی یا صمغ زدگی باشد. همچنین برگ ها باید سبز، بدون لکه و بدون وجود حشرات ریز (مثل شته یا کنه) باشند.
اگر نهال را از باغ دیگری جابه جا می کنید، حتماً قبل از کاشت، ریشه و تنه آن را با محلول های ضدعفونی کننده (مانند مخلوط گچ و سولفات مس) شستشو دهید.

جلوگیری از بیماری گیاهان با کنترل علف های هرز

علف های هرز می توانند محل تجمع و تکثیر آفات باشند. بنابراین پاک سازی منظم علف های هرز، نقش مهمی در کاهش احتمال خسارت و حمله آفات دارد.

جلوگیری از بیماری گیاهان با رعایت تناوب زراعی

تناوب زراعی و آیش بندی از اصول اساسی در کشاورزی پایدار هستند. کشت مداوم یک محصول در یک زمین، به مرور باعث کاهش برخی عناصر غذایی خاک، برهم خوردن تعادل شیمیایی و افت کیفیت ساختار فیزیکی آن می شود. این روند در نهایت می تواند به ضعف خاک، کاهش حاصلخیزی و حتی فرسایش منجر شود.

از سوی دیگر، تکرار یک محصول در یک قطعه زمین، شرایط را برای تکثیر و ماندگاری عوامل بیماری زا و آفات تخصصی همان محصول فراهم می کند. با اجرای تناوب زراعی — یعنی تغییر نوع محصول در هر فصل یا سال — چرخه زندگی بسیاری از عوامل بیماری زا مختل شده و جمعیت آن ها به طور چشمگیری کاهش می یابد.

بنابراین، تنوع در الگوی کشت نه تنها به حفظ سلامت خاک کمک می کند، بلکه روشی مؤثر برای کاهش بیماری ها، افزایش بهره وری و پایداری تولید در بلندمدت است.

پاکسازی باغ از بقایای گیاهی

برگ های ریخته شده، میوه های پوسیده روی زمین و شاخه های هرس شده، پناهگاه های زمستانی برای قارچ ها، باکتری ها و تخم حشرات آفت هستند. اگر برگ های آلوده را در باغ رها کنید، اسپورهای قارچی در زمستان زنده می مانند و در بهار دوباره با باد یا باران پخش می شوند.
پس از ریزش برگ ها (در پاییز و زمستان)، پای درختان را تمیز کنید. تمام بقایای گیاهی را از باغ خارج کرده یا در عمق خاک دفن کنید (بدون کمپوست کردن). همچنین با استفاده از محلول بردوفیکس یا سولفات مس + آهک (گچ پاشی) روی تنه درختان و سطح خاک دور از تنه، می توانید جمعیت اسپورهای قارچی و تخم حشرات را به شدت کاهش دهید.

آماده سازی و اصلاح خاک

سلامت گیاه مستقیماً به سلامت خاک وابسته است. خاک ضعیف، گیاه ضعیف می سازد و گیاه ضعیف، در برابر بیماری ها آسیب پذیر است. بیماری های قارچی و باکتریایی در خاک هایی که pH نامتعادل دارند، سریع تر شیوع پیدا می کنند. خاکی که شدیدا اسیدی یا قلیایی است، باعث قفل شدن عناصر غذایی می شود. در این شرایط گیاه دچار کمبود غذایی شده و ایمنی اش کاهش می یابد.

برای جلوگیری از این مشکل، هر 2 تا 3 سال یکبار، آزمایش خاک انجام دهید و با استفاده از کودهای اصلاح کننده (مانند کود سولفات آمونیوم برای خاک های قلیایی یا آهک برای خاک های اسیدی)،pH را در محدوده ایده آل تنظیم کنید.
استفاده از کمپوست یا کود دامی، یک راه دیگر برای آماده سازی بستر خاک است. کمپوست نه تنها غذا را تأمین می کند، بلکه میکروارگانیسم های مفید خاک را افزایش می دهد. این میکروب های مفید، با میکروب های بیماری زا رقابت کرده و آن ها را سرکوب می کنند.