معرفی جامع روش های افزایش نیتروژن در خاک + روش های حفظ نیتروژن

نیتروژن یکی از مهم ترین عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان است و نقش اصلی در رشد رویشی، سبزینگی، تولید برگ و افزایش عملکرد محصول دارد. بسیاری از مشکلاتی که در مزارع و باغ ها دیده می شود، مثل زردی برگ ها، رشد ضعیف گیاه و کاهش محصول، مستقیماً به کمبود نیتروژن در خاک مربوط است.
از طرف دیگر، نیتروژن عنصری است که به راحتی از خاک خارج می شود و اگر به درستی مدیریت نشود، بخش زیادی از آن به صورت آبشویی، تبخیر یا شستشو، از دست می رود. به همین دلیل، شناخت روش های افزایش نیتروژن خاک و همچنین حفظ نیتروژن و جلوگیری از هدررفت نیتروژن، اهمیت زیادی دارد.

این مطلب راهنمای جامعی برای افزایش نیتروژن و حفظ نیتروژن در خاک است.

نیتروژن چیست و چه نقشی در رشد گیاه دارد؟

نیتروژن یکی از ضروری ترین و پرمصرف ترین عناصر مورد نیاز گیاهان و درختان است. عنصر نیتروژن در ساخت موارد زیر نقش اساسی دارد:

• کلروفیل (عامل سبزینگی برگ ها)
• پروتئین ها
• آنزیم ها
• رشد برگ و ساقه

کمبود نیتروژن در گیاهان با این علائم بروز می کند:

• زرد شدن برگ های پایینی
• کاهش رشد رویشی
• نازک شدن ساقه
• کوچک ماندن برگ ها
• کاهش عملکرد محصول

با توجه به نقش مهم نیتروژن در سلامت و رشد گیاه، همواره باید مراقب باشیم که سطح این عنصر در خاک کاهش پیدا نکند. همچنین در صورت کاهش نیتروژن خاک، با روش های مختلفی، این عنصر را به خاک برگردانیم.

روش های افزایش نیتروژن خاک

برای افزایش سطح نیتروژن در خاک کشاورزی، چند روش وجود دارد:

استفاده از کودهای شیمیایی نیتروژنه:

رایج ترین و سریع ترین روش برای افزایش نیتروژن خاک، استفاده از کودهای شیمیایی نیتروژنه است. کودهای نیتروژنه تنوع بالایی دارند. از جمله می توان به اوره، سولفات آمونیوم، نیترات آمونیوم و کود NPK نیتروژن بالا اشاره کرد. هر یک از این کودها از لحاظ درصد نیتروژن و نحوه اثرگذاری بر خاک، تفاوت هایی دارند. برای مثال ما قبلا تفاوت اوره و سولفات آمونیوم را بررسی کرده ایم که مطالعه آن را به شما توصیه می کنیم.

کودهای معدنی در انواع مختلف (شامل کود مایع، پودری، گرانوله و کریستاله) تولید و عرضه می شوند. کودهای گرانوله کودهای آهسته رهش هستند که نیتروژن را به مرور زمان آزاد می کنند. در مقابل کودهای مایع یا کودهای محلول در آب، جزو کودهای سریع رهش هستند. این کودها نیتروژن را سریعا در اختیار گیاه قرار می دهند.
از آنجایی که کودهای معدنی سریع رهش، به سرعت بر خاک و گیاه تاثیر می گذارند، مصرفشان باید مدیریت شده باشد. مصرف بیش از حد این کودها باعث سوختگی گیاه می شود. بهترین روش برای مصرف کودهای ازته از جمله سولفات آمونیوم، این است که در چند مرحله و به صورت تقسیط بندی مصرف شوند. مصرف همزمان با آبیاری، باعث جذب بهتر این عناصر می شود.

مصرف کودهای آلی برای افزایش نیتروژن خاک:

یکی دیگر از راه های تامین نیتروژن مورد نیاز خاک، کودهای آلی هستند. انواع کودهای آلی شامل کودهای دامی پوسیده، کمپوست و ورمی کمپوست ها می باشند.
کودهای ارگانیک، مجموعه ای از عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان را تامین می کنند. این کودها همچنین باعث بهبود ساختمان خاک می شوند.

مزایای کودهای ارگانیک عبارتند از:

• آزادسازی تدریجی نیتروژن
• افزایش فعالیت میکروارگانیسم های خاک
• کاهش خطر آبشویی نیتروژن

کشت گیاهان تثبیت کننده نیتروژن:

برخی گیاهان تثبیت کننده نیتروژن هستند. به این معنی که می توانند نیتروژن هوا را تثبیت کرده و وارد خاک کنند. ریشه این گیاهان با باکتری های مفیدی همزیستی دارد که در گره های ریشه زندگی می کنند. این باکتری ها نیتروژن موجود در هوا را گرفته و آن را به شکلی تبدیل می کنند که برای گیاه قابل استفاده باشد. بخشی از این نیتروژن در خاک باقی می ماند و پس از پایان دوره رشد، در اختیار محصول بعدی قرار می گیرد.

از جمله گیاهان تثبیت کننده نیتروژن می توان به یونجه، شبدر، نخود و لوبیا اشاره کرد. بهترین روش برای بهره مندی از خاصیت گیاهان تثبیت کننده نیتروژن، این است که این گیاهان را در تناوب زراعی با سایر محصولات کشاورزی کشت کنید. برای مثال اگر یک سال در مزرعه گندم کاشتید، در سال بعد می توانید در همان زمین یکی از گیاهان تثبیت کننده نیتروژن مانند یونجه یا نخود را بکارید. این کار باعث می شود خاک فرصت بازیابی پیدا کند و بخشی از نیتروژن مورد نیاز محصول، سال بعد به صورت طبیعی تأمین شود.

بهتر است هر چند سال یک بار در برنامه کشت، حتماً یک گیاه تثبیت کننده نیتروژن قرار دهید. این کار علاوه بر افزایش نیتروژن، به کاهش آفات و بیماری های خاک زاد نیز کمک می کند.

افزایش نیتروژن خاک با استفاده از کود سبز:

در این روش یک گیاه با رشد سریع (مثل شبدر یا ماش) را فقط برای تقویت خاک می کاریم، نه برای برداشت محصول. وقتی گیاه هنوز جوان است و گل نداده، آن را شخم می زنیم و با خاک مخلوط می کنیم. با پوسیدن این گیاه در خاک، مواد غذایی مخصوصاً نیتروژن آزاد می شود، خاک نرم تر می شود و قدرت نگهداری آب در خاک هم بیشتر می شود.

مدیریت بقایای گیاهی:

بعد از برداشت محصول، معمولاً ساقه ها، برگ ها و ریشه های باقی مانده در زمین می مانند. بعضی افراد این بقایا را می سوزانند یا از زمین خارج می کنند، اما کار بهتر این است که آن ها را خرد کرده و با شخم به داخل خاک برگردانیم.
وقتی این بقایا در خاک بمانند، به مرور زمان پوسیده شده و تبدیل به مواد آلی مفید می شوند. این مواد آلی خاک را نرم تر و حاصلخیزتر می کنند و هم به تدریج مقداری نیتروژن آزاد می کنند که برای کشت بعدی قابل استفاده است. علاوه بر این، نگه داشتن بقایا در خاک باعث بهتر شدن نگهداری آب و کاهش فرسایش زمین می شود.

روش های حفظ نیتروژن و جلوگیری از هدررفتن آن

امروزه در کشاورزی، بخش زیادی از نیتروژن به دلایل مختلف از خاک خارج می شود. در این صورت حتی اگر نیتروژن خاک را افزایش دهیم، از آنجایی که خاک توانایی حفظ آن را ندارد، فقط سرمایه و انرژی مان را از دست داده ایم. برای جلوگیری از هدررفتن نیتروژن موجود در خاک، این راهکارها را به کار بگیرید:

• جلوگیری از آبشویی نیتروژن: آبشویی نیتروژن از خاک به چند دلیل می تواند رخ دهد: آبیاری بیش از حد، شنی بودن خاک، کوددهی در زمان نامناسب (مثلا قبل از باران). برای جلوگیری از آبشویی کودها، بهتر است کود نیتروژن را یک باره مصرف نکنید. تقسیط بندی نیتروژن و کوددهی در چند نوبت، به مراتب تاثیر بهتری از کوددهی یک باره دارد. علاوه بر آن قبل از کوددهی حتما شرایط جوی را بررسی کنید و مطمئن شوید که حداقل دو روز بعد از کوددهی، بارندگی شدید نخواهید داشت. آبیاری اصولی (ترجیحا آبیاری قطره ای) و استفاده از کودهای آهسته رهش، از دیگر راهکارهای کاهش آبشویی نیتروژن از خاک هستند.

• زمان بندی صحیح مصرف کود: استفاده از کودهای معدنی زمانی بیشترین تاثیر را دارد که گیاه در مرحله رشد فعال باشد. مصرف کود در زمان نامناسب، نه تنها به گیاه کمکی نمی کند، حتی در مواردی می تواند به ضرر گیاه باشد. برای مثال استفاده از کود نیتروژن در مرحله میوه دهی گیاهان توصیه نمی شود؛ زیرا باعث رشد بیشتر گیاه شده و جلوی میوه دهی یا درشت شدن میوه را می گیرد. کودهای نیتروژنه در مراحل اولیه کاشت گیاه تا قبل از گلدهی استفاده می شوند تا گیاه بتواند به رشد ایده آل برسد. بهتر است کود مورد نیاز زمین را در دو یا سه مرحله اعمال کنید و از کوددهی یک باره اجتناب نمایید.
• استفاده از کودهای آهسته رهش: برخی کودهای نیتروژنه، مثل اوره و نیترات آمونیوم ساده، خیلی سریع در خاک حل می شوند. این کودها اگر بلافاصله بعد از بارندگی یا آبیاری زیاد استفاده شوند، بخشی از نیتروژن آن ها به صورت آبشویی (شسته شدن با آب) یا تبخیر آمونیاک از خاک خارج می شود و عملاً بخش زیادی از آن برای گیاه قابل استفاده نیست. برای کاهش این هدررفت می توان از کودهای آهسته رهش استفاده کرد. این کودها به تدریج نیتروژن را آزاد می کنند و فرصت جذب توسط ریشه گیاه را افزایش می دهند. نمونه رایج این کودها سولفات آمونیوم آهسته رهش و اوره پوشش دار است. با مصرف این کودها راندمان مصرف کود بالاتر می رود و نیاز به تکرار کوددهی کاهش می یابد.
• مدیریت آبیاری: آبیاری درست نقش مهمی در حفظ نیتروژن خاک دارد. اگر زمین بیش از حد نیاز آبیاری شود یا آب اضافه روی زمین جمع شده باشد، نیتروژن موجود در خاک به صورت نیترات شسته شده و از ناحیه ریشه خارج می شود. در این حالت گیاه نمی تواند نیتروژن را به خوبی جذب کند و راندمان مصرف کود کاهش پیدا می کند. برای جلوگیری از هدررفت نیتروژن، باید آبیاری منظم و متعادلی صورت بگیرد. همچنین بعد از مصرف کود نیتروژنه، آبیاری انجام شود؛ اما آبیاری کنترل شده. طوری که کود جذب خاک شود و شسته نشود. بهترین روش آبیاری برای جلوگیری از شستشوی کودها، آبیاری قطره ای می باشد.

جمع بندی

افزایش نیتروژن خاک تنها با مصرف کود بیشتر امکان پذیر نیست. برای این امر باید کوددهی اصولی، مصرف کودهای آلی، مدیریت آبیاری و زمانبندی صحیح مصرف کود اتفاق بیفتد. با اجرای همزمان این روش ها، هم می توان هزینه ها را کاهش داد و هم عملکرد محصول را افزایش داد.