چرا تناژ برنج پایین است؟ راهکارهای عملی برای افزایش تناژ برنج

برنج از محصولات استراتژیک در جهان است که امنیت غذایی کشورهای مختلف را تامین می کند. مصرف این محصول در کشور ما نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. با توجه به محدود شدن منابع آبی و کاهش حاصلخیزی خاک های کشاورزی، در اکثر مناطق، شاهد کاهش مقدار برداشت برنج هستیم. در این مطلب دلایل کاهش عملکرد مزارع برنج را بررسی می کنیم. همچنین راهکارهای اساسی برای افزایش تناژ برنج را توضیح می دهیم.

تناژ برنج چیست و چرا کاهش آن یک زنگ خطر است؟

گیاه برنج در نواحی مختلفی از ایران مخصوصا در مناطق شمالی و جنوبی کشور کشت می شود. این محصول در سبد غذایی خانواده های ایرانی جایگاه ویژه ای دارد. علاوه بر آن زمینه برای صادرات برنج کاملا محیا است. بالا بردن ظرفیت های تولید، می تواند سود بالایی را برای کشاورزان به همراه داشته باشد.

تناژ برنج به مقدار محصول برداشت شده در واحد سطح (معمولاً تن در هکتار) گفته می شود. افزایش تناژ برنج باعث افزایش سود کشاورز می شود و کاهش تناژ سود کشاورز را کاهش داده و یا باعث ضرر می شود. کاهش تناژ دلایل متعددی دارد که از جمله آن ها می توان به مدیریت نادرست آب، خاک، تغذیه یا شرایط محیطی اشاره کرد.

وقتی تناژ پایین می آید، هزینه تولید افزایش پیدا می کند و سود نهایی کشاورز کم می شود. بنابراین بررسی علت های افت تناژ، اولین قدم برای اصلاح وضعیت مزرعه است.

مهم ترین دلایل پایین بودن تناژ برنج در شالیزارها

پایین بودن تناژ برنج یک علت واحد ندارد، بلکه نتیجه مجموعه ای از عوامل است. مهم ترین عوامل کاهش تناژ برنج در شالیزارها عبارتند از:

• فقر غذایی خاک به دلیل مصرف بی رویه یا نادرست کود
• شستشوی عناصر غذایی در اثر آبیاری نامناسب
• استفاده از رقم نامتناسب با شرایط اقلیمی
• تنش گرما، کم آبی یا رطوبت بیش از حد
• تراکم نامناسب نشا
• زمان بندی غلط کشت

شناخت این عوامل به کشاورز کمک می کند به جای اقدامات مقطعی، اصلاح اصولی انجام دهد.

راهکارهای عملی و سریع برای افزایش تناژ برنج

افزایش تناژ برنج از دو طریق اتفاق می افتد:

• افزایش وزن محصول
• افزایش گل دهی و دانه دهی گیاهان

برای افزایش عملکرد شالیزارها و افزایش تناژ برنج، اقدامات زیر را انجام دهید:

مدیریت آب

آب، حیاتی ترین عامل در کشت برنج است؛ اما زیاد بودن آب همیشه به معنی عملکرد بالاتر نیست. نیاز آبی برنج بیشتر از هر محصول دیگری است. شالیزارها باید حداقل به مدت 10 هفته در طول فصل رشد، با عمق 25 میلی متر در مرحله نشاکاری و عمق 150 میلی متر در طول چرخه زندگی، غرقاب شوند. در سایر مواقع نیازی به غرقابی شدن خاک نیست.
ماندابی دائمی باعث کاهش اکسیژن رسانی به ریشه، تضعیف فعالیت ریشه و افزایش آبشویی نیتروژن می شود.

مدیریت صحیح شالیزارها شامل آبیاری تناوبی کنترل شده، تخلیه آب در مراحل خاص رشد و جلوگیری از غرقاب طولانی مدت است. مدیریت آبیاری باعث افزایش پنجه زنی برنج، ریشه دهی قوی تر و در نهایت افزایش تناژ می شود. خاک مناسب برنج در اکثر خاک ها قابل کشت است. به شرطی که رطوبت و تغذیه مناسب به آن برسد. خاکی که برنج را در آن می کارید باید خاصیت غرقابی شدن داشته باشد. منطقه ای که برنج در آن کاشته می شود، باید رطوبت بالا، بارش مناسب و دمای بالای 24 درجه داشته باشد.

pH مناسب برای کاشت برنج، بین 5 تا 7.5 است. در خاک هایی با pH بالاتر رشد کاهش پیدا می کند. در نتیجه کشاورزان با روش های مناسب، pH خاک را کنترل می کنند. طبیعتا هرچقدر خاک شما غنی تر باشد و زهکشی خاک بهتر باشد، شرایط برای رشد بهتر گیاه فراهم تر است.

تغذیه مناسب و تاثیر آن بر افزایش تناژ برنج

بسیاری از کشاورزان تصور می کنند مصرف بیشتر کود، مساوی با محصول بیشتر است؛ در حالی که کوددهی نامتعادل یکی از اصلی ترین دلایل کاهش تناژ است. برای برداشت محصولی مرغوب، باید به نیازهای گیاه در هر مرحله از رشد توجه شود. اما به هیچ عنوان نباید در کوددهی زیادی وری کنیم.

تامین متعادل مواد غذایی، باعث افزایش پنجه زنی در برنج شده و تعداد دانه ها در هر خوشه را افزایش می دهد. در نتیجه تناژ محصول افزایش می یابد. برای دستیابی به تناژ بالا، برنج به عناصری همچون نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، ریزمغذی ها (شامل روی، آهن و منگنز) و… نیاز دارد. مقدار مناسب کود، بر اساس آزمایش خاک مشخص می شود. اما اینکه در هر مرحله از رشد باید چه کودهایی استفاده کنید، تقریبا مشخص است.

مصرف کود نیتروژنه باعث افزایش رشد رویشی، افزایش پنجه زنی، ایجاد بوته های قوی و سلامت گیاه برنج می شود. نیتروژن با تقویت ساختار ساقه، باعث جلوگیری از ورس (خوابیدگی) گیاه برنج می شود. اما این کود را نمی توان در هر زمانی مصرف کرد. کودهای نیتروژنه باید در مراحل اولیه رشد رویشی و تا قبل از مرحله پر شدن خوشه ها مصرف شوند. همچنین بهتر است این کود را یکباره مصرف نکنید و آن را در چند مرحله به شالیزار اعمال کنید. برای اطلاعات بیشتر، مطلب تاثیر سولفات آمونیوم بر شالیزار برنج را مطالعه کنید.

از طرفی پتاسیم باعث پر شدن دانه ها، افزایش وزن و بهبود کیفیت محصول می شود و در مراحل مختلف رشد به صورت تقسیط بندی باید مصرف شود. تمام ارقام برنج به انواع مختلف مواد غذایی نیاز دارند، اما بسته به شرایط خاک، مقدار متفاوتی از این مواد در زمین شما لازم است. میزان مصرف هر کود، با توجه به رقم برنج، مرحله رشد گیاه، کمبودهای خاک و نوع کود (مایع، پودری، کریستاله و…) متفاوت است. پس برای داشتن برنامه کوددهی دقیق، باید با توجه به شرایط برنامه ریزی شود.

انتخاب رقم سازگار با منطقه

رقم های مختلف برنج، در شرایط خاصی از نظر دما، وجود بیماری، میزان آبیاری و غیره رشد می کنند. رقمی از برنج که می کارید، باید با شرایط اقلیمی شما سازگار باشد تا بیشترین بهره وری را شاهد باشید.
رقمی که می کارید باید ظرفیت جوانه زنی بالایی داشته باشد. همچنین رقم بذری که انتخاب می کنید، باید نسبت به بیماری های شایع منطقه تان مقاوم باشد. بذر انتخابی باید بالغ باشد؛ اما نباید علائم پیری را در بذر ببینیم.

انتخاب رقم مناسب می تواند بدون افزایش هزینه، تناژ را به طور محسوسی بالا ببرد. برای انتخاب رقم، از کارشناس کشاورزی و یا کشاورزان باتجربه مشورت بگیرید.

نشاکاری در زمان و مکان مناسب

برای افزایش تناژ برنج، توجه به کوچک ترین مسائل هم اهمیت دارد. نشاکاری زود یا دیرتر از زمان مناسب، گیاه را در معرض تنش های دمایی قرار می دهد. این موضوع باعث کاهش تعداد خوشه ها و در نتیجه تراکم کم دانه می شود.
فاصله و جایگاه نشاهایی که می کاریم هم، تاثیر زیادی در تناژ محصول دارد. وقتی تراکم نشاها زیاد باشد و نشاها خیلی نزدیک به هم کاشته شوند، رقابت بر سر نور و غذا زیاد شده و در نتیجه شاهد کاهش محصول هستیم. تعادل در فاصله نشاها، باعث افزایش تعداد پنجه های بارور و یکنواختی خوشه ها می شود که مستقیماً تناژ را بالا می برد.

آب و هوای مناسب

برنج گیاهی گرمسیری است و برای رشد ایده ال، به رطوبت و گرما نیاز دارد. دمای مناسب برای رشد برنج، 24 درجه سانتی گراد و بالاتر است. همچنین برای برداشت مناسب، باید حدود بارندگی سالانه در منطقه شما، 150 سانتی متر و بیشتر باشد.

کنترل آفات و بیماری ها

شالیزارهای برنج محیطی مرطوب دارند. در نتیجه شرایط برای بروز بیماری در این مزارع محیا است. شالیکاران باید به طور منظم شرایط شالیزار را بررسی کنند و در صورت نیاز، با استفاده از محصولات مناسب، آفات را کنترل نمایند. البته پیشگیری همیشه بهتر از درمان است و بهتر است با راهکارهای جلوگیری، از بروز بیمار و آفات پیشگیری شود.
کاشت بذر مقاوم به بیماری، پاکسازی تجهیزات کشاورزی، حذف علف های هرز و کوددهی مناسب، به افزایش مقاومت گیاهان در برابر بیماری ها و آفات، کمک می کند.

انجام آزمون خاک قبل از برنامه کوددهی

آزمایش خاک شالیزارهای برنج از چند جهت حائز اهمیت است:

• تعیین دقیق نیاز کودی خاک: خاک هر شالیزار از نظر عناصر غذایی (نیتروژن، فسفر، پتاسیم، روی و …) شرایط متفاوتی دارد. آزمایش خاک مشخص می کند چه عناصری در خاک شما کم یا حتی اضافه هستند. این کار جلوی مصرف بی رویه یا ناکافی کود را می گیرد.
• افزایش عملکرد و کیفیت محصول برنج: وقتی کوددهی بر اساس نتایج آزمایش خاک انجام شود، گیاه دقیقا همان مواد غذایی که نیاز دارد را دریافت می کند. در نتیجه شاهد افزایش عملکرد در واحد سطح خواهیم بود.
• کاهش هزینه های تولید: بدون آزمایش خاک، کشاورز یا بیش از حد کوددهی انجام می دهد یا کود اشتباهی انتخاب می کند. آزمایش خاک باعث می شود فقط کودهای لازم و به مقدار درست مصرف شوند. در نتیجه هزینه ها به شکل محسوسی کاهش پیدا می کنند.
• جلوگیری از افت حاصلخیزی خاک در بلندمدت: مصرف نادرست کودهای شیمیایی، به مرور زمان باعث شور شدن، اسیدی شدن یا به هم خوردن تعادل خاک می شود. آزمایش خاک کمک می کند مدیریت تغذیه اصولی صورت بگیرد و زمین برای سال های بعد هم حاصلخیز بماند.
• تشخیص مشکلات خاص خاک شالیزار: آزمایش خاک می تواند مشکلاتی مثل کمبود ریزمغذی ها (مثلاً روی)، شوری، اسیدیته نامناسب (pH) یا تجمع عناصر سمی رو مشخص کند. تشخیص این موارد بدون آزمایش امکان پذیر نیست.

بنابراین آزمایش خاک در شالیزارهای برنج یک کار هزینه بر و اضافی نیست، بلکه ابزاری ضروری برای افزایش محصول، کاهش هزینه، حفظ خاک و کشاورزی پایدار محسوب می شود.